Rondreis Griekenland

De baarmoeder van onze beschaving

Athene is een warme miljoenenstad, gebouwd rond een kern van grote pleinen die door brede straten verbonden zijn. Dat warme slaat gelukkig ook op het onthaal van de bezoeker. De bouw rond het centrum is vrij modern. Zelfs zeer historisch ogende, deels nog onverharde wijken zoals de bekende Plaka, zijn relatief recent door de Turken gebouwd. Met het oude Athene en zijn kronkelend tegen de heuvel opklimmende straatjes heeft de huidige metropool alleen de naam gemeen. Maar toch is het gemakkelijk om de glorieuze oudheid op te snuiven. Eén klimmetje en u staat op de Acropolis, hét symbool van de beschaving waar onze cultuur uit voort is gekomen.

De Acropolis van Athene is uniek in de zin dat het de enige oud-Griekse citadelheuvel is die nog -ongeveer- oogt als in de klassieke tijd. Dat er maar één van zou zijn geweest is echter onwaar. Alle Griekse steden werden rond een heuvel gebouwd. De heuvels zijn er nog wel, maar de bebouwing is bijna overal weg, op die van Athene’s Acropolis (van ‘acron’, bergtop en ‘polis’, stad) na. Het 156 m hoge ovale kalksteenplateau van 150x300 m domineert uit elke hoek. De aan zijn voet ontspringende bron maakte het ideaal voor een paleis en later een citadel. We weten hier weinig over behalve dat ter plaatse gevonden aardewerk tussen 4000 en 800 v.C. door de Myceense beschaving is gemaakt. Myceners spraken Grieks, deden aan landbouw en hun technologie was die van het Bronzen tijdperk. In 1400 v.C. werd het complex omgeven door een 5 m dikke, uit rotsblokken gestapelde wal, de -nu verdwenen- Pelagische muur. Dat redde Athene als enige Myceense stad van de Doriers (1200 v.C.) en leverde het zijn vooraanstaande positie in Attica op. De andere Myceense overlevenden vluchtten naar de overkant van de Egeïsche Zee en kwamen pas 400 jaar later terug. Er zit dus wel iets in de -door andere Grieken bestreden- bewering dat Atheners de enige autochthone Grieken zijn.

Athene groeit

In 800 v.C. waren de diverse volkjes van de volksverhuizing alweer versmolten en kon de wedergeboorte van de Griekse beschaving beginnen. De bevolkingsgroei vereiste een betere organisatie. Dat mondde uit in stadstaten met centraal bestuur, vergaderpleinen (agora’s) waar volk en bestuur met elkaar in discussie gingen en versterkte acropolissen die in nood veiligheid boden. Monarchie maakte plaats voor democratie en de fortheuvels evolueerden mee tot plekken voor tempels en statusgebouwen. Het populaire beeld van klassieke stad met mooie brede lanen en pleinen klopt niet. Wel voor de villa’s van de toplaag en wat bestuurlijke bouwsels, maar het volk deed het met kleine huizen aan smalle, bochtige straten tegen de heuvel aan. Dat maakte het wonen er niet fijner op naarmate de bevolking groeide. De rotsige grond maakte ondergrondse waterleidingen en riolen onmogelijk en was niet erg vruchtbaar, zodat geen van de Griekse steden ooit echt groot werd. In de grootste bloeitijd van klassiek Athene (5e eeuw v.C.) telde de agglomeratie inclusief omliggende plaatsen 175.000 bewoners, van wie 60.000 in de stad zelf. Daarom kwam een massale emigratie op gang naar Ionië, de wel vruchtbare kust van (nu) Turkije gestichte kolonies. Daar ontwikkelden zich wel grote steden met soms meer dan 250.000 inwoners uit. Istanbul-Constantinopel begon ooit als de Atheense kolonie Byzantion, aanleiding tot Oost-Rome’s tweede naam Byzantium.

De neergang

Na Athene’s korte, nog geen 2 eeuwen geduurd hebbende (510-336 v.C.) klassieke bloeitijd volgde de Hellenistische periode, waarin de Griekse beschaving zijn grootste culturele invloeden boekte. De politieke betekenis van de Griekse stadstaten begon echter te tanen. Dat begon al onder Alexander de Grote en ging gestaag door na onderwerping door Rome. Omdat de steden aan strategisch belang inboetten en ook de bevolkingsaanwas, zoals toegelicht, niet aankonden, werden ze als woonplaats gaandeweg minder aantrekkelijk. Op den duur werden zij dus verlaten en dienden alleen nog als bron van bouwmateriaal voor nieuwbouw op een geschikter locatie. Dat is waarom er van bijvoorbeeld het oude Sparta weinig over is. Athene bleef, dankzij zijn in Rome zeer bewonderde rijke culturele en wetenschappelijke leven en ligging bij zee, wel bewoond. Politiek was de stad weliswaar een provinciegat, maar cultureel een grootmacht. Toch bleven de Atheners grootheidspretenties koesteren. In 86 v.C. werd Athene na een opstand tegen Rome door Sulla’s legionnairs geplunderd, waarbij talrijke monumenten sneuvelden. Er volgde nog één korte opbloei onder keizer Hadrianus (117-138) die er vele tempels en andere bouwwerken liet verrijzen, maar daarna ging het alleen nog maar bergafwaarts. De Byzantijnen versleepten Athene’s kunstschatten naar Constantinopel, maar lieten de stad intact. Het Parthenon werd een kerk. Na de val van Byzantium droegen achtereenvolgens Franse kruisridders, Catalanen en Florentijnen ook al weinig aan de instandhouding bij. In 1458 kwam Athene in Osmaanse handen waar het, al kwijnend en verkruimelend, tot 1833 in bleef.

Athene onder de Osmans

De Turken zorgden ervoor dat van het oude Athene op wat fundamenten en losse panden na niets over is. Van de stenen van de oude stad werd naar behoefte iets anders neergezet. Het was echter ook de Turkse gemakzucht die op de Acropolis nog iets te restaureren overliet. De corrupte Turkse overheid hergebruikte bestaande gebouwen graag, omdat dat minder geld en moeite kostte dan nieuwbouw en de gelegenheid bood om de bouwbudgetten in eigen zak te steken. Gesloopt werd pas als iets in de weg stond of de stenen nodig waren. Een voorbeeld is de tempel van Athena Nike (de Gevleugelde, inspiratie voor de naam van een sportmerk), in 1686 afgebroken om stenen voor een bastion te leveren. Het Parthenon, de tempel van Athena Parthenos (de Maagdelijke) bleef gelukkig behouden, omdat hij als moskee werd ingericht. Een minaret werd dwars door het dak gebouwd. Later werd het met rampzalige gevolgen als arsenaal gebruikt. In 1687 scoorde de Venetiaanse artillerie tijdens een van de periodieke raids op Turks gebied een voltreffer op het Parthenon waardoor het goeddeels instortte. De Venetiaanse generaal te velde, ene graaf Koenigsmark, zou ontroostbaar zijn geweest omdat hij vreesde de geschiedenis in te gaan als de vernieler van het ‘mooiste bouwwerk der mensheid’. De Venetianen kregen de heuvel even daadwerkelijk in handen. Hun bevelhebber, Francesco Morosini, wilde meer naar huis meenemen dan slechts het goede nieuws en deed een poging om de nog aanwezige paarden van Athena van de westgevel van de tempel af te takelen. Zijn genie was duidelijk minder kundig dan zijn artillerie want het meesterwerk viel te pletter.

De uitverkoop

Het was vermoedelijk dit wat de Turken -die de Acropolis snel hernamen- tot een nieuwe handel inspireerde: de verkoop van de na alle ellende nog resterende antiquiteiten aan buitenlanders. De in dit opzicht beruchtste actie was die van lord Elgin, Brits gezant aan het Turkse hof. Hij kreeg in 1800 van de sultan gedaan, dat hij de inmiddels op de Acropolis gebouwde huizen mocht slopen om er eventueel nog aanwezige antieke elementen uit te halen. Dat leverde 50 beelden op, de ‘Elgin Marbles’ die naar Londen werden verscheept. De lord verdiende heel wat terug door enkele stukken voor £ 35.000 aan het British Museum te verkopen. De ‘marbles’ omvatten het meeste beeldhouwwerk van het Parthenon en één van de caryatiden, de mooie vrouwfiguren die de frontkolommen van het Erechtheion vorm(d)en. Elgin was nog wel zo goed om er een gipsen kopie voor in de plaats te zetten. De Grieken vergaven de Venetianen de precisie van hun artillerie en de onkunde van hun genie, zelfs het vandalisme van de Turken maakt ze tegenwoordig niet meer zo boos, maar de Elgin-affaire kunnen ze niet verkroppen. Al heel lang wordt er onderhandeld over teruggave.

De wedergeboorte

Het is een wonder dat Athene er nog is. In 1827, tijdens de Griekse vrijheidsstrijd, werd het wegens belegeringsgevaar ontruimd en in 1833, bij aankomst van de eerste koning van het vrije Griekenland, leefden nog geen 4.000 mensen in de ruïnes van de eens zo trotse stad. Er stond nog één huis met een verdieping overeind. Dat u de Acropolis vandaag de dag nog kunt bewonderen, is aan Duitsers en hun tijdgeest uit die periode te danken. Die eerste vorst van Griekenland was namelijk Otto I, zoon van koning Ludwig van Beieren. Veel heeft deze nogal autocratisch ingestelde jongeman voor het na 20 eeuwen overheersing naar vrijheid snakkende volk niet gedaan. Behalve het bier dan. Er is nog steeds een bier namens Fix, verbastering van het Beierse biermerk Fuchs dat er in licentie werd gebrouwen. Wel valt Otto de eer toe dat hij besloot om zijn regeringszetel in Athene te vestigen. Athene moest dan wel een hofstadwaardige uitstraling krijgen en de man die ervoor zou zorgen heette Leo Klenze, ex-hofarchitect van ‘gekke’ koning Ludwig.

Een soort Londen

De opdracht om Athene te herbouwen was voor de ultra-classicist Klenze de vervulling van een droom. Hij zag in dat de locatie van het antieke Athene noch de lukraak opgetrokken Turkse woonwijken de basis voor een flitsende stad konden zijn en ontwierp een Victoriaanse stad met twee grote pleinen (Syndagma en Omonia), verbonden door brede boulevards. Die werden bebouwd met neo-klassieke gebouwen. Wat er van over is doet denken aan Londen of Belfast. De begrenzing van Klenze’s Athene is op de stadsplattegrond goed te volgen. Van de in deze periode aan en om de pleinen en avenues opgetrokken villa’s en wijken in de ‘Othonische’ stijl staat weinig meer overeind. Van Klenze’s interpretatie van een -in 1834- moderne stad mag u denken wat u wilt. In de ogen van uw dienstwillige is Athene een gezellige, architectonisch niet bijster boeiende stad waar wel een vriendelijke sfeer heerst. Met name in de oude, van oorsprong Turkse delen zoals Plaka -aan de voet van de Acropolis- is het prima toeven. Je zou ook op de puristische toer kunnen gaan en vinden dat Klenze een stedebouwkundig wanproduct afleverde, dat terecht grotendeels is afgebroken en vervangen door -weinig beter geslaagde- vernieuwbouw. Maar, bevlogen bouwer of plagiërende knoeier, Leo Klenze was wel de man die de Acropolis voor het nageslacht redde.

Kaal maar prachtig

In vergelijking tot wat het in de Klassieke tijd moet zijn geweest, is de Acropolis nogal kaal. De bouwelementen zijn er wel, maar de meeste versieringen en beeldhouwwerken ontbreken. In de hoogtijdagen van Athene waren de tempels bont beschilderd en versierd met reliëfs en ontelbare beelden. Het hoogtepunt moet Phidias’ meesterwerk, het 10 m hoge, achter de Propylaeen opgestelde bronzen beeld van Athena Promachos (die in de voorste gelederen strijdt) zijn geweest. Het werd in de 6e eeuw n.C. door Justinianus naar Constantinopel overgebracht. Zijn voorganger Theodosius II had al hetzelfde gedaan met Phidias’ uit ivoor en goud vervaardigde Athena uit het Parthenon. Beide zijn, evenals talloze andere Atheense kunstschatten, verdwenen na de plundering van Constantinopel door kruisvaarders in 1204 en nooit meer opgedoken. Hoewel het Erechtheion het hoofdheiligdom was, is het Parthenon nu onbetwist het meest bekende en bewonderde voorbeeld van klassieke Griekse bouwkunst. En met reden.

Het Parthenon

De tempel is tussen 447 en 431 v.C. neergezet op de plek van een ouder heiligdom waarvan de overblijfselen in het Acropolis-museum te zien zijn. Het Parthenon is gebouwd uit Pendelisch marmer dat nabij Athene werd gedolven en een van de pijlers onder Athene’s welvaart was. Het gebouw heeft de merkwaardige eigenschap dat het, al naar gelang de lichtval, van kleur verandert. In de ochtend oogt de tempel rossig, in de middag blauwachtig en ’s nachts wit. Het bouwwerk maakt ondanks zijn forse afmetingen geen kolossale, maar een haast filigraine, elegante indruk. Dat komt doordat de architect enkele geniale vondsten toepaste, zoals perspectief. Wie zei dat Canaletto er de uitvinder van was? De zuilen zijn niet zuiver verticaal, maar onmerkbaar naar elkaar toe plus ook nog licht binnenwaarts gericht. Het theoretische ontmoetingspunt ligt op ca. 4 km hoogte. De kolommen in de zuilenrij worden in achterwaartse richting dunner en hun onderlinge afstand neemt eveneens af. Zelfs de verticale groeven in de kolommen worden naar achteren toe smaller. Dit alles is met het blote oog niet waar te nemen en kan alleen via nauwkeurige metingen worden vastgesteld. Het voor een diepere individuele spirituele beleving beoogde effect -de tempel was niet voor massabezoek bedoeld of gebruikt- is er een van bijna zweven. Echt uniek.

Meer weten?

Over de Acropolis kunnen boeken worden volgeschreven. Helaas ontbreekt hier de ruimte om uitvoerig op het vele in te gaan wat er te zien is. Daarvoor verwijs ik naar de vele gidsen die in de boekhandel te koop zijn. Een van de betere, zij het wat ouder, is het Reishandboek voor het vasteland van Griekenland van Elmar. Het is trouwens maar goed dat ACSI in het voor- en naseizoen Athene aandoet. Dan heeft u meer ruimte om van al die pracht te genieten. Het moet wel worden gezegd dat niet alles altijd publiek toegankelijk is, omdat er doorlopend wordt gerestaureerd. De luchtvervuiling en een klein miljoen toeristen elk jaar maken de staat van de monumenten er niet beter op. Met dat soort zaken gaat men rigoreus om. Wie toch een gesloten gebouw in wil, wordt hardhandig verwijderd.

Rond de Acropolis

Behalve op is ook rond de Acropolis veel te zien. Een kort overzicht van de gemakkelijk te voet beloopbare (binnen enkele honderden meters) Grieks-Romeinse topmonumenten:

In de zuidhelling vindt u twee antieke theaters. Het grootste is het uit de rots gehouwen Dionysos-theater t.b.v. het klassieke drama. In zijn grootste vorm (ca. 330 v.C.) kon het 17.000 bezoekers herbergen. Romeinen hielden er ook gladiatorengevechten. Het theater is nog in gebruik, evenals het westelijker gelegen theater van Herodes Atticus, een rijke Athener die het in de 2e eeuw n.C. liet bouwen ter nagedachtenis aan zijn overleden vrouw. Dit kleinere amfitheater is beroemd om zijn akoestiek en werd (en wordt) vooral voor concerten en opera’s gebruikt. Tussen de theaters in staat de stoa van Eumenes (koning van Pergamon), een gezuilde wandelgang van 160 m met daarachter het Asklepion, een kleine tempel waar zieken voor verlichting kwamen die zij -los van de geest- tevens verkregen via het drinken van water uit de heilige bron en een verkwikkend slaapje. Areopagos, de via een trap vanaf de Acropolis te bereiken heuvel is waar van oudsher recht werd gesproken. U hebt hier absoluut het mooiste uitzicht op de Parthenon. Vervolgens daalt u af naar het Theseion, ‘s werelds best bewaarde Griekse tempel.

Naast het Theseion ligt de Griekse agora, het vergaderplein van het oude Athene. De schat aan gevonden artefacten is in het Agora-museum te zien, de stoa van Attalos, een zuilengebouw van twee etages dat door koning Attalos van Pergamon in de 2e eeuw v. C. is neergezet. De Romeinse agora (later forum) lag ten oosten van de Griekse, waar nu de wijk Plaka staat. Midden in Plaka staat de ‘Toren der Winden’, een achtzijdige 12 m hoge wateruurwerktoren uit de 1e eeuw v.C. De toren bleef bewaard, omdat de Turken dachten dat het Socrates’ graf was. Erachter kunt u ’s werelds grootste WC bewonderen: een Romeinse latrine voor 70 blaasgestressten. Even ten oosten van de Acropolis staan en liggen de resten van het Olympeion, de enorme tempel van de Olympische Zeus. Zijn (nog 5) Korinthische, met acanthus-motieven versierde zuilen zijn van verbluffende afmetingen. Er is 660 jaar aan gebouwd en je vraagt je in gemoede af waar de rest is gebleven. Ernaast staat tenslotte de Boog van Hadrianus (2e eeuw n.C.), toen de scheiding tussen het Romeinse en Griekse Athene. Dat die er ook echt was valt op de poort te lezen: op de ene kant staat ‘Hier is Athene, stad van Theseus’, op de andere ‘Hier is de stad van Hadrianus, niet van Theseus’. Toch goed dat Athene de bezoeker tegenwoordig wat vriendelijker welkom heet dan toen.

Marijan en Jan Kuilenburg,
Verslingerd aan de ACSI-formule

Verstokte caravanliefhebbers. Dat zijn Jan (63) en Marijan (55) Kuilenburg. Al dertig jaar. Ook nog eens een aantal jaren trouwe deelnemers aan ACSI-tochten. ‘Wij houden niet zo van de gangbare routes. Maar wij willen ook niet voor verrassingen staan. Een tocht eist veel voorbereiding en ACSI doet dat voorwerk prima. Daar maken wij dankbaar gebruik van,’ vertelt Jan.

Het enthousiasme van het echtpaar over caravanreizen kan bijna niet op. In hun mooie woning in de polders rond Stolwijk hebben zij zich goed voorbereid om hun verhaal te vertellen over hun passie voor caravanreizen in het algemeen en de Griekenland reis 2002 waar zij net van terug zijn in het bijzonder. Omringd met bijeengegaard documentatiemateriaal steken zij van wal.

Marijan: ‘Wij waren in Griekenland met 46 personen, 23 equipes inclusief het reisleidersechtpaar. Wat wij zo waarderen is de vrijheid die je individueel hebt in combinatie met een groepskarakter. Je kan zonder probleem je eigen plan trekken binnen het reisstramien, maar ook zonder problemen weer aansluiten bij de rest.’

De vrijheid van het met een eigen mobiel dak boven het hoofd rondreizen zit er al lang in. Jan: ‘Eerst met de tent maar al snel, nu toch weer meer dan dertig jaar geleden, met een caravan. Destijds een Kip 1000. Wij hebben altijd een hang gehad naar de combinatie van genieten van de natuur, het landschap in combinatie met het bestuderen van cultuur. Plus een hang naar wat bijzondere oorden. Wij hebben geregeld de auto met caravan op een boot gereden en dan een flinke zeereis gemaakt. Zo hebben wij IJsland doorkruist, de Færöer Eilanden en heel Scandinavië tot de Noordkaap toe. Ook de Oostbloklanden hebben wij bezocht, nog voor de val van de muur.’

Voorbereiding

Jan besteedde veel zorg aan de voorbereiding van zo’n trektocht. ‘Niet alleen de campings uitzoeken en vastleggen, de wegenkaarten bestuderen en informatie inwinnen over de actuele situatie daarvan en het bepalen van wat er allemaal voor moois in zo’n gebied is te beleven, aan natuur zowel als cultuur. In 1995 zat ik nog midden in het werk en ik zag die voorbereidingen niet zitten. Allemaal teveel tijd, die op dat moment kostbaar was. Op een of andere manier zagen wij een advertentie van ACSI en zo hebben wij ons gemeld. Voor de Catalunya reis. Heerlijk: Spanje ontdekken en al die Costa’s wat vermijden. Je reed dwars door het landschap van Don Quichote. Wij zijn meteen enthousiast geraakt voor de ACSI-formule. Wij zijn in 1998 ook mee geweest naar de Amerikaanse westkust. De Griekenlandreis is de vijfde ACSI kampeerreis waar wij aan meedoen na tochten naar klassiek Italië en Andalusië.’

Al is Jan inmiddels met pensioen en zou hij toch weer meer tijd kunnen steken in het zelf organiseren van een trip, het echtpaar blijft de ACSI-formule waarderen en er gebruik van maken. Marijan: ‘Het feest begint als je samenkomt bij de boot in Zuid-Italië. Zodra je uitvaart ervaar je al een andere sfeer. Aan boord was het ineens groot feest. Wij hadden het niet door omdat de datum, 3 mei, ons niets zei. Maar het was Grieks Pasen. Heel de bemanning was daardoor kennelijk in een goed humeur en om twaalf uur ’s nachts was er een schitterend vuurwerk.’

Ochtendnevel

Jan: ‘Die feestsfeer is gebleven tot wij de haven van Venetië binnenvoeren aan het slot. Die prachtige historische gebouwen zien opdoemen in de ochtendnevel is een leuk besluit van een heerlijke reis vol met fijne ervaringen.’

De Griekenlandtrip is voor het echtpaar Kuilenburg een goed voorbeeld van het comfort wat ACSI biedt. ‘Je komt aan op de camping en alles is geregeld. Je rijdt naar de aangegeven plek en alle voorzieningen zijn voorhanden. De wegen waar je op rijdt zijn begaanbaar. Die zijn allemaal uitgezocht en voorgereden.’ Met een grijns: ‘Dat betekent niet dat je niet moet opletten. Hier en daar is het smal en soms kan je er maar net tussendoor met de caravan. Maar dat hoort er ook bij en is niet te vermijden in zo’n bergland als Griekenland.’

Een andere reden waarom het fijn is dat alles goed voorbereid en er begeleiding bij is, is het andere alfabet. ‘Je kan die Griekse opschriften maar moeilijk lezen. Latijnse letters zie je weinig en lang niet iedereen spreekt een taal als Engels. Als je dan ook nog door het verkeer van Athene moet heen zien te wurmen, besef je dat de drukte in de Randstad best meevalt. Dat dan in combinatie met het feit dat je de borden moeilijk kunt lezen en je bent heel blij dat je achter iemand aan kan rijden die zeker is van welke richting je uit moet.’

Vrijheid

De binnenlanden geven fantastische beelden van landschappen. Marijan: ‘Dan is die vrijheid die ACSI biedt meer dan welkom. Even met zijn tweeën een eigen uitstapje ondernemen. Naar een klein havendorpje. Op een terras zitten en naar de ondergaande zon kijken met een glaasje ouzo bij de hand. Dan is het goed mijmeren. Puur genieten.’ Jan: ‘Zeker als er dan ook nog een plaatselijk gerecht met verse vis geserveerd wordt. Dan lijkt het wel een hemel op aarde.’

Voor de dagtochten tussendoor waren goede gidsen geregeld. ‘Die zowel Nederlands als Grieks spraken, zodat zij ook als tolken konden optreden. Dat is als je een historische plek bezoekt heel belangrijk. Je kan vragen stellen via de gids aan de suppoosten en zo uitgebreide informatie krijgen over wat je ziet.’

Het hoogtepunt van de reis bestond niet uit één moment maar een geregeld terugkerend fenomeen: een bezoek aan een Byzantijnse kerk. ‘Als je aan Griekenland denkt, heb je vaak het beeld van de klassieke oudheid op je netvlies. Maar die prachtige middeleeuwse Grieks-orthodoxe cultuur heeft schitterende kerken opgeleverd. Met fraaie koepels en mooie fresco’s. Dat heeft een enorme indruk gemaakt op mij. Die iconen, die donkergouden kleuren, die engelen en heiligen die vanuit het duister toeglinsteren met juwelen en edelmetaal.’

Ook Delphi was een hoogtepunt. ‘Ik had nog een vraag willen stellen aan het orakel, maar die bleek er even niet te zijn,’ grapt Jan. Kloosters hoog op de rotsen, prachtige klassieke tempelcomplexen als in Olympia, het was er allemaal bij.

Bewogen verleden

Deze tocht was er een met indrukwekkende landschapsverschillen. Noord-Griekenland is heel anders dan de Peloponnesos. Het bewogen verleden van het land tot de recente geschiedenis toe heeft heel wat achtergelaten. Zoals de eeuwen van overheersing door de Turken nog diverse bewijzen van de aanwezigheid van de islam heeft achtergelaten. Elk dorp is anders, op zichzelf. Het gaat vaak om eeuwenlang geïsoleerde gemeenschappen met eigen aparte culturele aspecten. Pas nu met het toerisme en de huidige communicatiemiddelen wordt dat isolement langzaam doorbroken. Het is boeiend om daar op te letten en te ervaren hoe die mensen hun leven leiden binnen andere normen als wij kennen. Gezien de internationale ontwikkelingen zullen die verschillen langzaam wel afvlakken.’

Marijan: ‘Alleen al door het feit dat er overal televisie is. Men krijgt steeds meer contact met het leven elders. In het eigen land en over de grenzen. Dus wie die streekverschillen wil ervaren moet er nu eigenlijk op uittrekken.’

Cultuur, natuur en het gemeenschapsleven. Jan en Marijan Kuilenburg zijn ruimschoots aan hun trekken kunnen komen. Zijn er nog wensen voor de toekomst. In koor bijna: ‘Noord-Griekenland en Turkije staan op het verlanglijstje. Voor ons is de formule zoals door ACSI gevoerd uniek en ben je verzekerd van een prachtige reis met mooie uitstapjes die helemaal verzorgd zijn.’

Sofia en Irini Pandeli: ‘Onze camping is een manier van leven’

Wie de deelnemers aan de Noord-Griekenland reis vraagt wat hun beste herinnering is aan Griekenland, heeft grote kans dat ze antwoorden: Sofia en Irini Pandeli, de eigenaressen van camping Sikia in Kato Gatzea. Die waardering heeft alles te maken met de manier waarop de zussen aankijken tegen de stiel van campingeigenaar. ‘Het is meer dan werk, het is voor ons een manier van leven. Elke gast heeft recht op zijn persoonlijke zorg,’ legt Irini uit. Het is ook niet voor niets dat ACSI tijdens deze reis vijf nachten doorbrengt op de camping van de twee zussen.

De deelnemers aan deze reis naar Griekenland zijn van één ding zeker: het is een onvergetelijke trip. Je trekt door het gebied dat je zonder overdrijving de bakermat van de westerse beschaving kunt noemen. De kans is groot dat ze hun voet op dezelfde plek neerzetten waar meer dan 2500 jaar geleden Odysseus met zijn mannen rondtrok.

Voor wie een minder klassieke belangstelling heeft is het misschien de overweldigende natuur met dichte bossen, diepe kloven en schitterende stranden die op het netvlies blijft staan. Maar historisch gevoel of liefde voor de natuur, het is vooral de gastvrijheid van de Grieken die maakt dat de vakantiegangers dit land in hun hart sluiten. De zussen Sofia en Irini Pandeli kunnen gelden als symbool voor deze gastvrijheid.

Je kunt rustig zeggen dat ze het met de paplepel hebben in gekregen. Als kind hebben ze het meegemaakt hoe tussen de bomen in de olijfgaard van hun vader de eerste kampeerders kwamen. Inmiddels zijn ze meer dan 30 jaar verder en nu zijn zij het zelf die de camping runnen. Wat gebleven is, dat is het familiekarakter van de camping. De echtgenoten van de zussen dragen hun steentje bij en de kinderen zijn inmiddels ook zo groot dat ze in het hoogseizoen meehelpen.

Paradijselijk

Eco-oplossingen

Familiebedrijf

Voorseizoen

Wat de gasten gemeenschappelijk hebben, is volgens de zussen dat ze niet alleen voor het strand komen. ‘Ze willen ook het gebied leren kennen. De camping is daar een prima uitvalsbasis voor. In de Golf van Pagassitikos kunnen ze boottochten maken, onder meer naar Melina. Dat is een typische Griekse badplaats, vooral voor de Grieken zelf. Ook kunnen er tochten gemaakt worden over het schiereiland, zowel te voet als met de auto. Er zijn hier mooie bergdorpen met hun fotogenieke huizen. De Pilion heeft namelijk een geheel eigen bouwstijl,’ legt Sofia uit. ‘Die zie je nergens anders in Griekenland. De statige huizen hebben drie verdiepingen. De eerste twee zijn in steen, de derde is in hout. Die verdieping steekt wat uit, net als een balkon en is met allerlei snijwerk versierd.’

Stoomtreintje

Na dertig jaar

Elke reisgroep barst van het talent

Els en Freek van Hoorn wonen wel zo mooi in Harderwijk aan het water dat men zich zal afvragen waarom zij zo nodig op reis moeten. ‘Omdat we ook graag weer thuis komen,’ zegt Els die niet gauw om een snedig antwoord verlegen zit. Het zijn zestigers met een werkverleden “onder de mensen”. Hij in het onderwijs, zij in vele andere functies met als sluitstuk dat van ambtenaar van de burgerlijke stand. Hun huidige job als reisleider bij ACSI sluit naadloos aan bij hun reishobby van decennia daarvoor.

Els: ‘We maakten in de vakanties lange rondreizen met de eigen caravan, ook met de kinderen erbij. Freek stippelde die tevoren helemaal uit.’

Toen ze met de VUT gingen dachten ze na over hun reistoekomst. Graag lang op stap met de caravan, maar ook wat te doen hebben op de stopplaatsen. ‘Ik kan niet stil zitten,’ zegt Els. Toen zagen zij een advertentie waarin ACSI om reisleiders vroeg. Het klikte meteen.

Zeven reizen van ACSI hebben ze nu al als reisleidersechtpaar begeleid: de Griekse reizen, Corsica-Sardinië, Spanje, Italië en afgelopen winter de overwinteringsreis naar La Manga del Mar Menor. Ja, het mediterrane gebied heeft hun voorkeur, ‘maar’, zegt Freek, ‘ik zou ook geen nee zeggen tegen een noordelijker reis.’ Zij komen tijdens ons gesprek net terug van de voorjaarsreis door klassiek Griekenland, volgens Freek ‘een reis die naar hoogtepunten en route prachtig in balans is’.

Dadendrang

Het wordt tijdens ons gesprek al gauw duidelijk dat de rol van Els meer is dan die van “echtgenote van”. Haar dadendrang en regelcapaciteiten springen er uit. Als ze vertelt van het inschepen op de grote veerboten in de krankzinnig georganiseerde Griekse en Italiaanse havens, dan zie je dat al helemaal voor je: een klein maar duidelijk aanwezig vrouwtje staat daar douaniers, havenbeambten en scheepsbeladers onverbiddelijk duidelijk te maken dat die en die combinaties VIP zijn, want van ACSI. ‘We kunnen het werk met z’n tweeën gemakkelijk aan’, is dan ook de conclusie van Freek van Hoorn.

Zien jullie veranderingen in de loop der jaren?

Wat betreft de samenstelling van de groepen niet. Het zijn en blijven gezelschappen van fitte en reislustige mensen, meestal zestig tot vijfenzeventig jaar oud, soms zelfs wat ouder of wat jonger, maar in elk geval niet meer gebonden aan werk en dus in staat om lang op reis te gaan. Hun maatschappelijke achtergrond is zeer divers.

Wat wel verandert is hun materiaal. Auto’s worden groter, sterker en functioneler. Van Hoorns voor de deur geparkeerde auto is daarvan al een bewijs: een Subaru Legacy 4WD tekent de gepekelde caravanner. De caravans worden groter en luxer. Carmovers, die elektrische hulpjes om caravans zonder auto te verplaatsen, zijn meer regel dan uitzondering. Els van Hoorn: ‘Vroeger zocht bij aankomst op een camping iedereen een mooi plekje met uitzicht en toch schaduw. Nu lopen ze eerst rond met een apparaatje dat vertelt waar je de beste TV-ontvangst hebt.’

'Je ziet meer'

Na zoveel reizen op eigen gelegenheid en na ruime ervaring als reisleiders van ACSI is het interessant om Freek en Els van Hoorn te vragen naar de basis van het succes van een ACSI kampeerreis.

Freek: ‘Vraag je het je medereizigers, dan vallen steeds de woorden “Kwaliteit”, “Zekerheid”, “Gezelligheid”. En persoonlijk hebben wij ervaren dat een tot in de puntjes voorbereide reis met een groep de vakantie een belangrijke meerwaarde geeft. Je ziet veel meer dan wanneer je het alleen zou moeten doen.’

Lang leve de euro

Freek ziet meer veranderingen die het leven veraangenamen. ‘In het Middellandse Zeegebied kun je veel beter dan vroeger met Engels terecht. Dat is een voordeel. En vrijwel al onze reis-rijders hebben een GSM. Dat spaart veel gezoek naar telefooncellen, telefoonkaartverkopers en wat al niet meer. Wij en onze gasten zijn overigens geen GSM-verslaafden. We bellen elkaar als het nodig is en dat is maar zelden. En dan is er nu de euro natuurlijk. Zie de jongste Griekenland reis. Op stap zonder Dmarken, schillingen, lires en drachmes, wat een zegen is dat!

Wat is een ideale groep?

Na al die jaren in het onderwijs ziet Freek van Hoorn klassieke groepsprocessen weer terug. De ideale groep is niet te klein. Een deelnemer aan een ACSI kampeerreis moet zijn eigen weg kunnen gaan als hij daar trek in heeft. In een wat grotere groep kan dat. Met een groep van vijfentwintig echtparen is veel variatie mogelijk in onderlinge contacten. Men kan zich terugtrekken zonder dat het anderen stoort.

‘Je hebt te maken met bereisde mensen die het als echtpaar uitstekend met elkaar kunnen vinden, maar die toch wel graag onderweg vrijblijvend en gezellig met anderen samen willen zijn en in actie komen. Het is niet hun bedoeling vriendschappen voor het leven op te doen.’

Veel werk

Reisleider Freek van Hoorn pleegt uitgebreid overleg bij ACSI in Zetten alvorens hij op reis gaat. Na thuiskomst gaat hij weer die kant op om zijn ervaringen te delen met makers en controleurs van de reis. Bovendien zijn de Van Hoorns als informateurs aanwezig op de jaarlijkse ACSI Infodagen op Papendal.

‘Mijn bijdrage is dan nog maar gering. Een leek heeft geen idee hoeveel werk er in een ACSI kampeerreis zit. Wat de keuze van de campings betreft kan ACSI natuurlijk terugvallen op haar eigen grote organisatie die de ACSI Internationale Campinggids maakt. Dat betekent dat je onderweg altijd verzekerd bent van passende en goede campings met wie ACSI een nauwe band heeft.

Maar dan nog kost een nieuwe reis bedenken en uitstippelen minstens een jaar. Daarna blijft een ACSI-coördinator steeds polshoogte houden, hij laat zich adviseren door de reisleiders en hij zorgt ervoor dat de rit regelmatig wordt nagereden. Voortdurend contact met de campings en de organisaties die voor de excursies zorgen is ook een noodzaak om een kwaliteitsreis te leveren.’

‘Maar,’ zegt Freek van Hoorn, ‘gelukkig voor mij en voor de andere reisleiders laat de organisatie voor ons ruimte om iets leuks te improviseren als daar ter plaatse ruimte en belangstelling voor is. Dat is een sterk punt van ACSI en een motivatie voor ons.’

Organisatie

Er bestaat geen handboek voor het bevorderen van de “vrijheid-blijheid” groepsvorming die een ACSI-reis kenmerkt. ‘Het is een proces dat zich vanzelf ontrolt als de opzet en de organisatie kloppen. Als reisleider hoef je maar zelden bij te sturen. Natuurlijk maak je meer uren. Je staat op rijdagen vroeger op, want je moet vooruit rijden en kwartier maken. Je bent ter plaatse zoveel mogelijk beschikbaar. Je luistert naar ideeën om samen iets te doen en je komt zelf met voorstellen. Maar als dat in de aard van het beestje zit, dan doe je dat graag.’

Hij komt daar vaak op terug, op die organisatie die zoveel bepaalt. ‘Organisatoren en begeleiders van een ACSI kampeerreis nemen de deelnemers veel reiszorgen uit handen. Dat is het sterkste verkooppunt. Het is de som van grote en kleine dingen. Van genoeg rustdagen. Van perfect georganiseerde en interessante excursies. Van de ruimte die er is om zelf op stap te gaan met je eigen “losse” auto, zonder de caravan er achter. Van een routeboek dat je goed de weg wijst en je niet opjaagt. Van goede campings met genoeg comfort.’

Wat is de schrik van een reisleider?

Angst is een slechte leidraad, vindt Freek van Hoorn in principe. ‘We gaan op zo’n lange reis geen gevaarlijke avonturen aan. Els en ik zijn na onze pensionering met de rugzak door Indonesië gaan trekken. Dat was avontuurlijk, dat doe je maar één keer op onze leeftijd en zeker niet met een groep waarvoor je verantwoordelijk bent. De leeftijd van de deelnemers ervaar ik niet als een extra risico. Je zag dat op onze overwinterreis, tachtig jaar oud en zonder mankeren naar Spanje rijden. Hoe ouder je wordt, hoe minder je mankeert zeggen ze wel eens.’

Graag helpen

Maar serieus: ‘Op de meeste reizen gebeuren geen nare dingen. Bovendien, als een deelnemer in technische problemen komt, dan blijkt de groep die vaak te kunnen oplossen, graag zelfs.’

Hij constateert uit de ervaring van zeven reizen: ‘Het barst van de talenten in zo’n groep. Er is altijd wel iemand bij die in de gezondheid heeft gewerkt of minstens een EHBO-diploma heeft. Een ander weet alles van elektriciteit of van auto’s en staat te popelen om iemand te helpen. Je treft in zo’n groep kenners van TV-antennes, vaardige barbequekoks, noem maar op. Ook is er vaak een goede muzikant bij, ik heb wat prachtig pianospel gehoord van medereizigers tijdens gezamenlijke diners! Dat is goed voor de sfeer.’