Rondreis Portugal

Terug naar de toekomst

Wie met vakantie naar Portugal gaat, denkt vooral aan de stranden aan de noordwestkust en de Algarve. Dat is jammer, want daarbuiten heeft dit land oneindig meer te bieden. Oostwaarts reizend ontdekt men een streek met een bewogen geschiedenis waar de echo’s van Romeinen en Moren, Gothen en Spanjaarden nog naklinken in eeuwenoude kloosters, kastelen en door de tijd vergeten dorpen. Redenen genoeg om het binnenland in te trekken.

De rit van Lissabon richting noordoosten is van een bijzondere schoonheid. Het landschap bestaat al snel uit kilometerslange gaarden van olijfbomen, waarvan het groen schilderachtig contrasteert met het roodbruine terracotta van de aarde en de afbladderende stammen van de kurkeiken. Hier en daar een boerderij, een zogenaamde quinta - dat klinkt een stuk mooier! - een stoeterij, een ouderwets zigeunerkamp zoals in oude plaatjesboeken. In het Romeinse stadje Santarem word ik meegesleept in de drukte van een traditioneel folkloristisch en gastronomisch festival: wat een geuren, wat een smaken, wat een wijnen! Veel smikkelen en smullen dus en leuke dingen voor thuis kopen aan de kraampjes waar mensen in klederdracht hun kunst- en ambachtsvoorwerpen tentoonspreiden. Stieren hebben het minder goed getroffen in dit Portugese centrum voor stierenvechters - maar zo’n dood is altijd nog eervoller dan het slachthuis, zo moeten ze maar denken.

Historische dorpen, vergeten door de tijd

De wegen kronkelen zich door het platteland. Op de tot terrassen verbouwde berghellingen liggen uit graniet en leisteen opgetrokken stadjes en dorpen waar het leven nog grotendeels geleefd wordt zoals in ‘de goede, oude tijd’. Stilaan komen er dan ook meer muilezels dan auto’s in beeld. En veel bejaarde vrouwen, nog steeds traditioneel in het zwart gekleed; een beetje schuw voor de vreemdelingen, maar altijd vriendelijk. Toeristen zijn in dit oeroude, rurale gebied nog niet zo’n bekend verschijnsel en de enkeling die er komt moet zich maar aanpassen - niet andersom. In Tomar denk ik met enige saudade (weemoed) terug aan de culinaire hoogstandjes van Santarem en Queluz. Er is niets mis met hét streekgerecht: konijn, geserveerd in een pompoen; maar de ‘delicatesse’ van gestoomde varkensoren en bonen met slakken kan me minder bekoren. Verder veel zware, vette gerechten, voornamelijk op basis van schaapsvlees. Maar ja, de boerenkeuken is in rurale gebieden als deze nu eenmaal van oudsher stevig en calorierijk. Van het eenvoudige, overheerlijke landbrood echter, gebakken in olijfolie, kan ik niet afblijven. Samen met - altijd weer - die verrukkelijke wijnen is het een koningsmaal! En - eerlijk is eerlijk - tijdens de verdere reis zal de gerenommeerde Portugese keuken haar reputatie weer helemaal waarmaken.

Langs olijfgaarden en steeds vaker opduikende schapekudden bereik ik de provincie Beira Baixa en het tot ‘meest typische Portugese dorp’ uitgeroepen Monsanto. Ik wil het graag geloven, al zal ik er nog meer zulke tegenkomen, zoals Medelim bijvoorbeeld. De huisjes en de hooggelegen burcht, omhuld door nevelflarden die de omgeving een nog mysterieuzer aanzicht geven, vormen bijna één met de granietrotsen. Het is behoorlijk klimmen langs de verlaten, kronkelige steegjes. Stilte en rust, ik hoor alleen mijn eigen voetstappen op de keien en kom nauwelijks iemand tegen, tenzij een sloffende ouderling en een bejaarde vrouw die aan de verdwaalde toerist die hier opduikt zelf gemaakte poppetjes verkoopt. De enkelingen die hun dorp niet verlieten willen het zo mooi mogelijk en hebben de gevels van hun sobere onderkomens versierd met uitbundig bloeiende bloembakken die het vele grijs opfleuren. Stilte en rust, in Monsanto lijkt de tijd te hebben stilgestaan, maar dat is ooit wel anders geweest. Zo dicht bij de Spaanse grens en Castilië, lag het midden in de belangrijkste invasieroute en het nu verlaten kasteel was het schouwtoneel van heel wat gevechten.

Op de route ligt ook Idanha-a-velha, de geboorteplaats van de legendarische Gothen-koning Wamba. Men is er trots op de basiliek met de oudste doopvont van Portugal én op een eenvoudig, wonderwel goed behouden bruggetje uit de Romeinse tijd. Tal van inscripties en archeologische vondsten getuigen van dit roemruchte verleden, maar op deze ooit zo belangrijke en zwaar met geschiedenis beladen plek lopen nu meer geiten en schapen dan dorpelingen.

In het deels ommuurde Sortelha (‘magische ring’), op een steenworp afstand van het ooit bedreigende Spanje, woont nog maar een twintigtal mensen. Wie voor een film een middeleeuws decor nodig heeft, treft het hier aan! Een labyrint van middeleeuwse straatjes leidt zowel naar het obligate marktplein met de pilhouri (schandpaal), als naar de versterkte burcht aan de Romeinse heerweg die deel uitmaakte van de pelgrimsroute naar Santiago de Compostella. Dit is ook het geval voor het op de verdere route gelegen Convento Sta. Maria d’Aguiar, een cisterciënzerklooster uit de 12e eeuw. Wat ooit een rustplaats voor vermoeide pelgrims was, is nu verbouwd tot een hotel voor reizigers die meer eisen aan comfort stellen. Ik heb er heerlijke kaas en wijn gekocht!

Heksen en weerwolven, kastelen en oude adel

‘Castelo’ duidt er op dat ergens een kasteel aanwezig is, al is het doorgaans verlaten en vervallen en wonen er nog slechts een paar ouderen omheen. Castelo Mendo telt niet meer dan zestig zielen. Het kasteel uit de 13e eeuw is vervallen tot een ruïne, maar tussen de transen heeft men een prachtig uitzicht over de ‘vijand’: Spanje! Als het dorp niet snel een grote opknapbeurt krijgt en de jonge generatie niet terugkomt, is het helaas ten dode opgeschreven. Castelo Rodrigo lijkt veel op Monsanto: een pittoresk dorpje, elk hoekje nog idyllischer dan het andere. Het kasteel (schitterend panorama!) en de oude huizen worden hier wél opgeknapt met fondsen van de Europese Unie ter handhaving van het Portugese culturele erfgoed. En ondanks de archaïsche sfeer blijkt het plaatselijke café opvallend modern. Er zijn zelfs jonge mensen!

In het uitgestrekte nationale park Serra de Estrêla wordt het landschap bepaald door dennen en eiken en tussen de rotsen grazende kuddes. Het is een populair gebied bij liefhebbers van skiën, vissen en jagen en, volgens de inwoners, ook bij heksen en weerwolven. En aristocraten! Ten zuiden van de oude vestingstad Guarda met haar kathedraal van massief graniet, ben ik in het middeleeuwse - alweer! - dorp Beira Alta te gast in een 17e eeuws landhuis. In de grote eetkeuken van Dona Luisa Charters laat het culinair hoogwaardige Portugal zich weer kennen en blijkt, dat in een jonge democratie de verbleekte aristocratie haar gevoel voor stijl en grandeur geenszins verloren is. Ook al moet zij nu de kost verdienen door het verhuren van - absoluut charmante - gastenkamers en een restauratie-atelier voor oude wandkleden en meubelbekleding. In de huiskapel worden nog steeds huwelijken ingezegend, kinderen gedoopt en missen gehouden. Ondanks de Anjerrevolutie is de wereld van de gravin nog vrij intact gebleven.

Provinciale charme en cultureel erfgoed

Landschappen en dorpen wisselen elkaar af. Maar er zijn ook heuse steden, zoals Castelo Branco en Belmonte, waar Pedro Alvares Cabral, de ontdekker van Brazilië, werd geboren. Het 13e eeuws kasteel domineert de hele vlakte en lokt de reiziger naar zich toe. Er werd een modern amfitheater bij gebouwd, dat echter alleen bewijst dat de Romeinen dit veel beter konden. De synagoge is een stuk mooier en getuigt van de grote joodse gemeenschap die hier leefde vóór koning Manuel hen in 1496 het land uitwees. En laten we Lamedo niet vergeten, een rijk barokstadje met boulevards en herenhuizen, cafés, restaurants en musea, tuinen en fonteinen, een kathedraal en een nonnenklooster.

Almeida, op slechts drie kilometer van de Spaanse grens, maakt deel uit van het Portugese culturele en historische patrimonium. Een mooi geconserveerd garnizoensstadje, met een geschiedenis van Spaanse en Franse invasies die de grote vesting rechtvaardigen waar ook Napoleon en Wellington hun sporen hebben nagelaten. Het dorp zelf lijkt ontworpen door Anton Pieck (wie heeft wie gekopieerd?), maar is stilaan aan het verworden tot een spookstad. Meer dan de helft van de huizen staat leeg en de weinige mensen die men er nog ziet hebben eveneens hun beste tijd gehad. Dat moet in de toekomst veranderen en dus heeft de Europese Unie ook hier gelden ter beschikking gesteld om Almeida uit de dood te doen opstaan. Toch hoop ik, dat er geen grote toeristenmassa’s op af zullen komen. De verstilde dorpen in Oost-Portugal zijn te mooi om te worden platgelopen en ik moet er niet aan denken dat hier straks souvenirshops en snackbars zouden verschijnen.

De Alentejo: op zoek naar evenwicht tussen oud en nieuw

Ook naar het zuidoosten toe, tussen de rivier de Taag in het noorden, de Algarve in het zuiden en Spanje, komt men door een gebied dat is bezaaid met kastelen, kloosters en burchten: de Alentejo. Veel bouwwerken hebben de tand des tijds niet doorstaan en verkeren in ernstig vervallen staat. Een groot aantal is echter steen voor steen weder opgebouwd tot prachtige pousadas: comfortabele en stijlvolle gastverblijven in historische gebouwen. Ze zijn over heel Portugal te vinden en ademen de sfeer van vervlogen tijden.

Op deze route vallen eveneens de verscheidenheid en de schoonheid van de Portugese binnenlanden op. Overal duiken sporen van een ver en rijk verleden op en de stadjes lijken vaak één groot museum. Tussen glooiende en uitgestrekte heuvels ligt het mooie Estremoz - die Portugese vorsten wisten hun plekjes wel te ontdekken! Een van hen was de heilige Reina Isabel, die leefde in de indrukwekkende, hoge 13e eeuwse burcht en haar naam gaf aan wat nu één van de meest schitterende pousadas van Portugal is geworden. In de ridderzaal wordt gedineerd in vorstelijke stijl, maar ik ben ook erg te spreken over de iets eenvoudiger maaltijd bij Sao Roasas, een pleintje verderop. In de stad koop ik een zak gepofte kastanjes aan een kraam en bij een simpele kiosk op het plein drink ik een glas wijn in het gezelschap van een stel bejaarde mannen. Dan is taal geen barrière meer en beleef je een land!

Vasco da Gama werd door zijn vorsten van hier uit de onbekende wereld ingezonden en ook ik trek weer verder. Ik hoef gelukkig niet India te gaan ontdekken en neem genoegen met het oude, knusse dorpje Crato met zijn lage, schotse en scheve huisjes. Het dankt zijn faam vooral aan het vele blauwe houtwerk en het door prachtige tuinen omringde Mosteiro de Santa Maria de Flor da Rosa, een middeleeuws kerkklooster dat eveneens met EU-gelden wordt ‘gelift’.

De stad Evora, met haar Romeinse tempel en 14e eeuwse kathedraal, bezit zo veel historische kunstschatten, dat zij op de Unesco-lijst van internationaal cultureel erfgoed staat. Ook in Beja maken de vele historische en religieuze gebouwen een stadswandeling absoluut de moeite waard. De bevolking tracht een graantje mee te pikken van de ‘grote wereld’ en doet dat vooral door middel van een drukke handelsbedrijvigheid, want voor een flitsend uitgaansleven moet je hier niet zijn. Net als in de meeste provinciesteden gaan oud en nieuw hand in hand, maar het contrast tussen jongeren en ouderen is groot: de jeugd kiest, zoals overal elders, voor spijkergoed en leren jasjes; de oudere generatie hecht nog steeds aan donkere tinten. Bejaarde mannen lopen er nog bij als op oude schilderijen en sepia-foto’s: veel pelerines en bontkragen, waardoor het ook in deze stad lijkt alsof de tijdsklok is blijven stilstaan. Zoals in de pousada, dit keer niet op een heuvel of buiten een dorp, maar middenin het centrum. De voormalige abdij is modern gerestaureerd op een manier die toch perfect past in zo’n oud, sacraal gebouw. En - eindelijk - eens geen ‘muzak’ op de achtergrond. In plaats van te ‘lopen’, voel ik mij automatisch met een zekere waardigheid over de dikke tapijten schrijden. Want: waar ter wereld galmen Gregoriaanse gezangen door de gangen van je hotel? Een typisch symbool voor het zoeken naar evenwicht tussen de oude en de moderne tijd. Het lijkt erop dat men het in het oosten van Portugal aan het ontdekken is. Onder het motto: ‘Terug naar de toekomst!’