Rondreis Schotland

Schotten nooit zuinig geweest met strijd

Met de Schotse krenterigheid valt het nogal mee. Het is als met de klompen waarmee wij Nederlanders volgens menig buitenlander in sompig polderland overeind blijven. Hoe dan ook, de veronderstelde Schotse zuinigheid geldt al helemaal niet voor het begrip strijd. Want er is wat afgeknokt in de historie van Schotland! Een hardvochtige realiteit die doorgaans met veel folkloristische romantiek rond clans en kilts wordt gevernist.

Vissers uit Oostzee-gebieden waren er de eerste permanente bewoners. Veel later volgden Kelten en Vikingen; beiden werden erg bepalend voor de Schotse cultuur. Historisch monument van Schotse strijdvaardigheid is nog steeds de befaamde Hadrian Wall in Noord-Engeland. Gebouwd door de Romeinen die bij hun veroveringsdrang in noordelijke richting te maken kregen met een weerbarstig volkje. Uiteindelijk geloofden de Romeinen het wel en grendelden de noordgrens af met een muur. Buiten die muur maakten vijf volken elkaar het leven zuur: Picten (zo genoemd omdat ze in de strijd hun gezichten beschilderden), Scotten, Angelen, Vikingen en Britten. Pas in de negende eeuw ontstond een zekere eenheid toen Kenneth MacAlpin, koning der Scotten, met een Pictische prinses huwde. Britten en Angelen werden vervolgens aan het koninkrijk toegevoegd : Schotland was geboren met Duncan als eerste koning.

Engeland

Rustiger tijden dus? Lees er Shakespeare’s koningsdrama MacBeth op na; de moord op Duncan door rivaal MacBeth. Op zijn beurt slachtoffer van de wraakgevoelens van Duncans zoon Malcolm III. Met hem kreeg de historie een beslissende wending: Engeland verscheen op het Schotse strijdtoneel. Malcolm huwde de gevluchte Engelse prinses Margaret. Een sterke vrouw die het gedoe met de Schotse aristocratie en de ruige clans van de Hooglanden maar niks vond. Bovendien poogde ze haar gram te halen jegens degene die haar had verdreven: Willem de Veroveraar. Gevolg, echtgenoot Malcolm liet zich overhalen tot weinig succesvolle invallen op Engels grondgebied die hem en zijn zoon het leven kostten. De strijd Engeland-Schotland was ontbrand en zou zich als een hardnekkige veenbrand door de volgende eeuwen heen vreten. Soms smeulend, dan weer fel oplaaiend in bloedige veldslagen.

Koningskinderen

Ruzies met een nagenoeg vast patroon: Engelse vorsten die aanspraak maakten op de Schotse troon, Schotse vorsten azend op de Engelse troon. Met daartussen de Fransen, vijanden van Engeland en dus bereid steun aan de Schotten te verlenen. Niet zelden waren koningskinderen onderpand in de strijd. Zoals een andere Margaret, pas drie jaar toen haar vader stierf. De Engelse koning arrangeerde snel een huwelijk tussen Margaret en zijn zoon, de prins van Wales. Margaret stierf echter nog voor ze was getrouwd en opeens betwistten liefst dertien erfgenamen elkaar de troon. Het was de woelige periode waarin de legendarische Braveheart ten strijde trok tegen de Engelsen. In de wirwar van politiek gekonkel was het uiteindelijk de Engelse koning Edward I die succes had, de Schotse troon besteeg en tegelijk maar de beroemde Stone of Scone (waarop Schotse vorsten werden gekroond) meevoerde naar Londen. Pas in 1996 ging het symbool als gebaar van goede wil terug naar Schotland. Nog een legendarische figuur uit die periode: Robert Bruce. Geëxcommuniceerd door de paus liet hij zich toch tot Schots koning kronen. Robert zag kans de Engelse koning Edward II te verslaan bij Bannockburn. Edward kon jaren later z’n biezen pakken; verjaagd door, jawel, echtgenote en haar minnaar.

Stuarts

Via een dochter van Robert Bruce, die met een Stewart huwde, kwam uiteindelijk het huis Stuart (verfransing van Stewart) op de troon. Vijf vorsten met de naam James kwamen, doorgaans al als kind, op de troon. Vooral James IV kreeg het moeilijk. Hij moest kiezen tussen twee bondgenootschappen: met de Engelsen en met de Fransen. Hij koos voor de Fransen, viel Engeland binnen, maar sneuvelde in de slag bij Flodden. Opvolger James V was de oomzegger van de Engelse koning, de roemruchte Hendrik VIII. Deze had het aan de stok met de paus, omdat die zijn scheiding van Catharina van Aragon niet wilde erkennen. Waarop Hendrik zijn eigen (Anglicaanse) Kerk stichtte. Inmiddels was het strijdtoneel gecompliceerder geworden door de Reformatie die ook aan Schotland niet voorbijging. James bleef katholiek, Fransgezind en verwant aan het Franse hof door zijn huwelijk met Marie de Guise. De gevolgen lieten zich raden; oom Hendrik VIII rukte op naar Schotland en rekende grondig af met neef. De al zieke James V vluchtte en stierf weldra. Opvolger: het één week oude dochtertje Mary Stuart. Het onschuldige wicht ontketende nieuwe strijd. Hendrik VIII wenste haar als echtgenote voor zijn zoon. De andere partij reageerde negatief dus sloegen Engelse strijders opnieuw toe. Frankrijk was niet te beroerd de Schotten te helpen maar op voorwaarde dat Mary met de Franse kroonprins zou trouwen. Het meisje vertrok naar het Franse hof en huwde later de prins. Achttien jaar oud keerde ze als weduwe terug naar Schotland waar haar moeder de zaken had waargenomen. Ze belandde in een wespennest, ook al doordat hervormer John Knox inmiddels met zijn Presbyteriaanse kerk veel aanhangers had gevonden. De in meerderheid protestantse Schotten hadden niet veel op met de katholieke vorstin.

De strijd tussen Mary Stuart en haar Engelse rivale Elizabeth I is in heel wat boeken en films terug te vinden. Mary kende een uiterst bewogen leven. Ze werd hevig verliefd op haar onbehouwen en op macht beluste neef Darnley en joeg daardoor veel Schotse edelen en Elizabeth I tegen zich in het harnas. Darnley raakte betrokken bij de moord op de secretaris en adviseur van Mary en kwam zelf ook op gewelddadige wijze om het leven. Waarschijnlijk met medeweten van Mary en haar nieuwe geliefde. Het einde van Mary mag bekend verondersteld worden: het schavot in de Londense Tower.

Dapper mannetje

Het bleef modderen tussen beide landen. Altijd waren er wel tegenstrijdige belangen. Vaak met wonderlijke consequenties. Zoals tijdens het bewind van lord-protector Cromwell die van het koningshuis af wilde. Om zich van koning Karel I te kunnen ontdoen gaf hij Schotland de vrije hand. Terwijl hij in Engeland de republiek uitriep, liet Schotland Karel II de troon bestijgen. Deze werd toen Cromwell van het toneel was verdwenen ook koning van Engeland. Karel stierf in 1685; zijn broer James VII volgde hem op, een vurige katholiek en ook een echte Jacobiet, voorstander van het Franse model van de absolute monarchie. Dat ging dus niet goed. Een Nederlander mocht zijn rol gaan spelen op het zo ontvlambare toneel: stadhouder Willem III en zijn vrouw Mary, dochter van James. Willem had het moeilijk met het beteugelen van een aantal clans in de Hooglanden. Toen hij na een val van zijn over een molshoop gestruikeld paard stierf, werd in de Hooglanden in menige clan het glas geheven op het dappere mannetje in zijn fluwelen pak: de mol. Misschien toch te vroeg getoast. De opstand der Jacobieten en het optreden van Bonnie Prince Charlie moest nog komen. Vooral Charlie groeide uit tot een Schotse held, al bleek zijn leven minder heroïsch dan de mythe wil. Maar zijn opstand zette aan Engelse kant zoveel kwaad bloed, dat na de verloren slag bij Culloden (1746) de Highlanders het zwaar moesten ontgelden. Velen werden om het leven gebracht of naar Amerika verbannen. Grond werd verbeurd verklaard, het dragen van kilts en het spelen van doedelzakken verboden. Pas na bijna veertig jaar werden de maatregelen ingetrokken.

Romantiek

Toch veranderde er veel tussen de twee buurlanden. De kentering ontstond in de achttiende eeuw. De romantiek diende zich aan en ook Schotland werd erdoor beroerd. Het was vooral Sir Walter Scott die er met zijn boeken aan bijdroeg. Opeens stond Schotland op de kaart. Er was sprake van vergaande integratie van Schotland in het Britse rijk. Eeuwenlange strijd en bloedige ruzies kwamen in een heroïek daglicht te staan met romantische glorie en verering voor Braveheart en Bonnie Prince Charlie als vrijheidsstrijders.

Een beeld dat niet compleet is zonder de Schotse clans en de geruite stof, de tartan. Ook die ontsnapten niet aan romantisering. De ontstaansgeschiedenis ligt op de Hooglanden. Eeuwenlang ruig, moeilijk begaanbaar landschap waar de bewoners een geïsoleerd bestaan kenden. Anders dan in de zuidelijker Laaglanden konden Engelse en Franse invloeden er nauwelijks wortel schieten. Lang bleef er ook de van Kelten afkomstige cultuur van familiestammen (clans) overeind. Vreemde inmenging werd niet geduld, zeker niet van de Engelse kant (de ‘Sassunachs’). De clans bestuurden en streden. Waren ook in onderlinge machtsstrijd verwikkeld waarbij vaak honderden doden vielen.

Vooral in de zestiende en zeventiende eeuw waren ze invloedrijk. Aan het hoofd stond de clanchief; hij werd opgevolgd door z’n oudste zoon. Het woord clan heeft ook weer een Keltische oorsprong en betekent zoiets als ‘kinderen’, ‘telgen’. Veel clans zijn van buitenlandse oorsprong. De Frazers hebben een Franse band, ontlenen hun naam aan ‘la fraise’ (aardbei) wat in het familiewapen nog is te zien. De Macleods hebben een band met de Vikingen. De MacDougalls stammen af van de Noorse koning Olaf die ‘de Donkere’ werd genoemd. In het Keltisch betekent het woord ‘dougall’ ‘donkere vreemdeling’. Veel namen komen uit de religieuze hoek: Macnab (zoon van de abt), MacPherson (zoon van de dominee). Tussen de clans bestonden ook grote verschillen. De MacDonalds waren welvarend en machtig, the Lords of the Isles, en beheersten veel eilanden en vaarwegen. Nogal wat clannamen beginnen met Mac, wat zoiets betekent als: zoon van.

In de achttiende eeuw drongen moderne invloeden naar het Noorden op. Clanchiefs raakten in de ban van een andere levensstijl en de bijkomende luxe. Het huidige clanleven heeft voornamelijk nog een folkloristische betekenis.

Praktische lap

James Herriot houdt weer spreekuur

Schrijvers zijn blijvers. Van dierenarts Alf Wight zou weinig bekend zijn geweest als hij zijn veterinaire werk niet had gecombineerd met de liefde voor het schrijven. Op een dag begon hij zijn ervaringen in Yorkshire op papier te zetten. Het zou leiden tot een van de meest succesvolle televisieseries: die van James Herriot. De dierenarts die inmiddels in alle werelddelen zijn opwachting heeft gemaakt. Ruim twintig jaar na zijn televisiedebuut, verschijnt hij nog altijd wel ergens in de wereld op de buis. Wight stierf in 1995. Maar vier jaar na zijn dood kon hij als James Herriot aan een nieuw leven beginnen. Zijn woon- en praktijkhuis in Thirsk heet nu World of James Herriot. Daar ontmoet je de beroemde Yorkshire-dierenarts opnieuw. .

Alfred James Wight werd in het Noord-Engelse Sunderland geboren op 3 oktober 1916. Zijn vader zat in de scheepsbouw. In het gezin speelde de techniek echter geen hoofdrol. Er werd veel tijd aan muziek en lezen besteed. Vader Wight was een uitstekende pianist. Zoon Alf kon je later ook vaak met een boek of achter de piano aantreffen.
Kort na de geboorte van Alf vertrok het gezin naar Schotland waar vader Wight een nieuwe baan als scheepsbouwer had aanvaard.

Alf Wights jongensjaren liggen in Schotland. Hij ging er ook studeren: aan de veterinaire hogeschool van Glasgow. Hij wilde dierenarts worden. Een keus waartoe hij al lezende was gekomen. In het jeugdtijdschrift Meccano Magazine trof Alf een artikel aan over het werk van de dierenarts. Hij moet het met rode oortjes hebben gelezen. Zijn besluit stond toen vast: dierenarts worden.

Naar 'wonderland'

Alf Wight studeerde in 1939 af. Er moest naar werk gezocht worden. Dat had dierenarts Donald Sinclair in Thirsk te bieden. Die zat in zijn uitgestrekte praktijk dringend verlegen om een assistent en plaatste een advertentie. De jonge Wight solliciteerde en werd aangenomen. Het begin van een samenwerking die dank zij de televisie wereldberoemd werd.

Alf verhuisde naar Thirsk in Yorkshire. Sinclair woonde hier in een royaal huis aan Kirkgate 23, waar ook de praktijk was gevestigd. De startende arts kreeg er een kamer.

Het veterinaire leven op het platteland bleek toch iets anders dan wat de nieuweling er zich van had voorgesteld. Alfs belangstelling ging vooral uit naar de huisdieren. Maar collega Sinclair maakte hem al gauw duidelijk dat een praktijk in de Dales ook betekende het behandelen van paarden, koeien en schapen, wat in de nachtelijke uurtjes en bij barre weersomstandigheden in Yorkshire vaak geen pretje is. Alf bleek echter uit het goede hout gesneden. Hij hield van zijn werk en kon het met de agrarische bevolking uitstekend vinden.

Als zoveel Schotten vond ook hij dat er landschappelijk niets aan Schotland kon tippen. 'Wacht maar tot je het Swaledale, Wensleydale en Coverdale hebt gezien,' reageerde Donald Sinclair fijntjes.

Inderdaad, de natuurmens Alf Wight kwam onder de indruk van de ruige schoonheid van de Dales. 'Ik waande me opgenomen in een wonderland,' vertelde hij later. Hij zou zijn 'wonderland' Yorkshire nooit meer verlaten.

Getrouwd

Ook het huis aan Kirkgate bleef hij trouw. Dat had veel te maken met het feit dat hij zijn vrouw Joan leerde kennen. Op een zonnige, koude vriesmorgen trouwden ze in de Mary Magdalene-kerk op een steenworp afstand van het huis aan de Kirkgate. Na afloop veroorloofde het jonge paar zich een korte huwelijksvakantie die 's avonds werd ingeleid met een filmvoorstelling in Richmond, een door-en-door Engels stadje en een van de favoriete plekjes van Wight. Na afloop nam het bruidspaar zijn intrek in The Wheatsheaf Inn in het dorpje Capersby dichtbij Castle Bolton, waar ooit Mary Stuart nog een half jaar gevangen heeft gezeten. De huwelijksreis kende geen opgeklopte romantiek en glitter. Het was een ontspannen werkvakantie die bestond uit het inenten van vee tegen tbc. Het paar trok van boerderij naar boerderij; Alf prikte, Joan hield de administratie bij.

Het echtpaar nam zijn intrek in de vertrouwde woning aan Kirkgate. Dat kon omdat Donald Sinclair inmiddels ook in het huwelijk was getreden en elders was gaan wonen. Kirkgate 23 bleef de praktijkwoning. Wight heeft met veel warmte over het huis geschreven. Hier werden de twee kinderen Wight geboren: zoon Jim, die later de praktijk van zijn vader overnam, en dochter Rosie. Zij werd huisarts in Thirsk.

Keeper

Alf kwam regelmatig met verhalen over zijn werk thuis. Het was Joan die hem aanspoorde zijn ervaringen op papier te zetten. Maar wel eerst typeles nemen, vond ze. En dat gebeurde.

Wight besloot voor zijn boek gefingeerde namen te gebruiken. Woonplaats Thirsk werd Darrowby. Collega Donald Sinclair en diens broer Brian gingen respectievelijk Siegfried en Tristan Farnon heten. Echtgenote Joan kreeg de naam Helen. Alleen de twee kinderen bleven onveranderd Jim en Rosie.

En de naam James Herriot? Hiervoor scoorde de auteur op het voetbalveld. Alf was voetballiefhebber en supporter van de club Sunderland, uit zijn geboorteplaats. Veel bewondering had hij voor een keeper uit Birmingham. En de bewonderde doelwachter had de naam Herriot!

De goalie moet hebben ervaren dat de bal inderdaad vreemd kan rollen.

Dat ondervond trouwens ook de schrijver. Toen zijn eerste manuscript gereed was, bleek geen van de benaderde uitgevers geïnteresseerd in de avonturen van ene James Herriot. Na lang volhouden waagde er eentje de gok. James Herriot verscheen op de markt in een zeer bescheiden oplage van drieduizend exemplaren.

Eenvoudig gebleven

Een zuinig literair begin dat enige glans leek te krijgen toen besloten werd een film te maken van het boek. Maar Herriot werd nauwelijks opgemerkt, ondanks filmnamen als Anthony Hopkins en John Alderton. Het grote succes kwam toen de BBC besloot van het boek een tv-serie te maken. Er verschenen meer boeken van Herriot op de markt. Opeens was de dan al ruim vijftigjarige veearts een gevierd schrijver. Zijn boeken zijn inmiddels al in 26 verschillende talen vertaald; vele miljoenen exemplaren zijn er wereldwijd verkocht. Vier titels hebben in de top-tien bestsellers gestaan. Alf Wight werd in de gedaante van James Herriot een beroemd man. Hij had op gouden lauweren kunnen gaan rusten. Maar het succes heeft hem nooit wezenlijk veranderd. Hij bleef zichzelf en zijn medische praktijk trouw. Dure huizen of auto's waren niet besteed aan deze hartelijke man van het buitenleven. Schrijven bleef gewoon een leuke nevenactiviteit.

Waarmee hij intussen wel Yorkshire op de wereldkaart heeft gezet. In het spoor van Herriots verschijning op de beeldbuis waar ook ter wereld, stroomden reacties binnen. Velen kwamen naar Engeland en ontdekten de Yorkshire Dales.

Reisgids

Voor die ondekkingstocht kun je je geen betere leidsman wensen dan Herriot. De mooiste 'reisgids' is wel zijn boek James Herriot's Yorkshire waarin hij schrijft over zijn favoriete plekjes.

Zijn meest geliefd gebied? Mogelijk het Swaledale, met hier en daar nog de melancholieke restanten van vroegere loodmijnen in het landschap. Hij rekende het tot de mooiste stukjes Engeland. Het is het gebied bij het zo door en door Engelse stadje Richmond. In deze contreien zag je hem ook wel tussen twee visites door bij Reeth even pauzeren. Lezend in een boek en genietend van een weids uitzicht en de stilte. Hij beschrijft ook waar hij als beginneling in Yorkshire werd overmand door het gevoel in 'wonderland' te zijn beland. Dat was toen hij op weg was van Leyburn naar Grinton en door het ruige Bellerby Moor reed. Met warmte schrijft hij over de vakantie in Scrafton (Coverdale) en over het dorp Melmerby waar hij regelmatig met zijn vrouw ging eten in de pub Wensleydale Heifer. Maar ook zijn woonplaats beschrijft hij met veel liefde. Thirsk, waar het slotdiner is van de Schotland reis van ACSI, is zo'n typisch Yorkshire-stadje, heel levendig op marktdag en met op het martktplein twee oude inns, The Three Tuns en The Golden Fleece. Wight vertelt hoe hij in zijn woonplaats ontelbaar vaak met zijn nog kleine kinderen en de honden wandelde in the Flatts, een luisterrijk stukje groen.

Een heel bijzondere plaats nam Sutton Bank in bij Wight. Een prachtig stuk natuur aan de A170, zo'n tien kilometer oostelijk van Thirsk. Luisterrijk wandelgebied met fantastische vergezichten, volgens Wight de allermooiste in Engeland. Als het even kon ging hij er wandelen met zijn hond. Hier werd ook in overeenstemming met zijn wens in 1995, Wights sterfjaar, zijn as verstrooid. Zijn vrouw Joan overleefde hem vier jaar.

Herriots wereld

Al spoedig na zijn dood ontstonden er plannen voor een bezoekerscentrum dat de herinnering aan James Herriot levendig moest houden. Immers, voor de veterinaire professie heeft Alf Wight van James Herriot een unieke ambassadeur gemaakt die ook nog eens ontelbaar velen de ogen heeft geopend voor de schoonheid van de Yorkshire Dales.

Met medewerking van de nabestaanden kocht de council het woon- annex praktijkhuis aan Kirkgate met de bedoeling er het centrum te vestigen. Het pand was echter niet groot genoeg om de beoogde opzet te kunnen verwezenlijken. Daarom werd ook het naastgelegen huis gekocht.

In totaal werd er bijna vijf miljoen gulden geïnvesteerd in het project.

Wie nu door de knalrode voordeur Kirkgate 23 binnenstapt, komt in het vrijwel authentieke huis van het gezin Wight in de jaren vijftig. De inrichting van huiskamer, eetkamer en keuken is voor een groot deel afkomstig van de Wights. De antieke apotheek is origineel. Hier en in de behandelruimten zal menig vakgenoot de nostalgie voelen toeslaan.

Nieuw is een ruimte achter in het huis dat is ingericht als een winterstal en dienst doet als filmzaal. De video laat je nader kennismaken met Wight maar ook met acteur Christopher Timothy, de Herriot in de tv-series.

Meer dan tv-glamour

In The World of James Herriot, zoals het centrum officieel heet, is met medewerking van de BBC ook een tv-studio gemaakt, waar het interieur van Herriots tv-huiskamer is te zien. Compleet met lampen en camera's. De bezoeker kan zichzelf op het scherm door Herriots kamer zien lopen, een rinkelende telefoon opnemen en in onvervalst Yorkshire-dialect horen dat een boer dringend om Herriots hulp vraagt. Inmiddels staat er ook een mooie oldtimer bij het pand, een zestig jaar oude Austin Seven, gebruikt in de tv-serie. Alsof dokter Herriot op het punt staat visites te rijden. The World of James Herriot is overigens meer dan tv-verleden. Het centrum vertelt ook over het beroep dierenarts. In verschillende vertrekken van het huis is een uitgebreide collectie overwegend antieke veterinaire instrumenten uitgestald met een toelichting over het gebruik. Het merendeel is beschikbaar gesteld door collega's van Alf Wight uit het hele land. Een oproep van de initiatiefnemers leverde zo'n tweeduizend instrumenten op. Een ploeg vrijwilligers heeft heel wat moeten puzzelen om achter de functie van veel afgestane 'oudjes' te komen. Soms was die nauwelijks meer te achterhalen. Voor de toerist is Kirkgate 23 meer dan een huldebetoon aan een tv-persoonlijkheid. Het is vooral een monument voor een man die je de schoonheid van de weidse Dales helpt ontdekken.